18 czerwca

            Pierwszy wielki przywilej stanowy został wydany przez Ludwika Andegawena w 1374 roku. Celem przywileju była zgoda szlachty na dziedziczenie korony polskiej przez jedną z córek Ludwika Węgierskiego. Nie miał on męskiego potomka. 17 IX 1374 roku Ludwik Węgierski wydał w Koszycach przywilej, który:
* uwalniał szlachtę z dotychczasowych świadczeń na rzecz państwa za wyjątkiem podatku z gruntów chłopskich w wysokości 2 groszy z łanu zamiast dotychczasowych 12; dawało to zupełna wolność podatkową szlachcie.
* kasował obowiązek stacji, tzn. nieodpłatnego żywienia monarchy i jego dworu podczas podróży po kraju;
* gwarantował obsadzanie urzędów w Polsce przez Polaków
* szlachta miała zapewniony żołd z tytułu wypraw poza granice Królestwa; Udział szlachty w pospolitym ruszeniu był obowiązkowy jedynie w granicach królestwa
* monarcha zobowiązywał się do wykupu szlachcica z niewoli, jeżeli dostał się do niej w czasie wyprawy wojennej poza granicami kraju;
* szlachta została zwolniona z łożenia na budowę zamków i twierdz, chyba że inicjatywa budowy wychodziła ze strony szlachty;
      Przywilej koszycki miał zasadniczy wpływ na ukształtowanie się stanu szlacheckiego w Polsce. Wiek XIV to także zasadnicza zmiana w kwalifikowaniu do stanu szlacheckiego. Nie wystarczało posiadanie ziemi, aby zdobyć godność szlachecką. Należało wykazać się posiadaniem szlacheckiego przodka. Szlachectwo mogło być zakwestionowane – tzw. Nagana. Wówczas sprawa trafiała przed sąd i po przedstawieniu świadków można było obronić szlachecki tytuł. Tytuł szlachecki można było otrzymać także od władcy, ale wówczas nobilitowanemu wyznaczano herb, pod którym miał występować. W ten sposób tworzyła się warstwa szlachty zagrodowej, która nie posiadała poddanych i sama uprawiała swą ziemię. Ponadto istniała szlachta nieosiadła – tzw. gołota, czyli taka, która nie posiadała żadnej własności.
            Kiedy na mocy przywileju koszyckiego na polskim tronie zasiadła Jadwiga, możnowładcy polscy, odgrywający jeszcze znaczącą rolę w państwie, szukali dla niej męża. Wybrano Jagiełłę, który przed swoją koronacją 4 III 1386 roku wydał przywilej krakowski. W tym przywileju Jagiełło zobowiązywał się do:
* obsadzania urzędów i godności w poszczególnych ziemiach za radą tamtejszej szlachty miejscowymi panami;
* oddawania zarządu w grodach Polakom
* wynagradzania szlachty za wyprawy wojenne poza granice kraju;
* wykupywania wziętych w niewolę podczas takich wypraw oraz walk w kraju i najazdów nieprzyjacielskich;
* pobierania tylko 2 groszy z łanu od szlachty i duchowieństwa na rzecz skarbu państwa;
* potwierdzał statuty wiślickie i piotrkowskie nadane przez Kazimierza Wielkiego oraz przywilej koszycki.
       Przywilej krakowski potwierdził Jagiełło jako koronowany król Polski wydając przywilej korczyński.
         W 1422 roku wybuchła kolejna wojna z zakonem krzyżackim. Wówczas to szlachta zebrana pod Czerwińskiem wysunęła żądania rozszerzenia przywilejów stanowych. 27 lipca 1422 roku Władysław Jagiełło uznał roszczenia szlachty i wydał przywilej czerwiński. W tym dokumencie Władysław Jagiełło zagwarantował szlachcie:
* nietykalność dóbr bez wyroku sądowego;
* szlachcic mógł być sądzony jedynie według prawa pisanego (nie zwyczajowego);
* zakazywano pełnienia przez jedną osobę urzędów sędziego ziemskiego i starosty
        W roku następnym Władysław Jagiełło wydał Statut Warcki. Na podstawie tego statutu szlachta uzyskiwała prawo do:
* usuwania „krnąbrnych a nieużytecznych” sołtysów z majątków ziemskich. To dawało szlachcie prawo wykupu bogatych majątków sołtysich
* statut nadawał wojewodom prawo ustalania cen maksymalnych na artykuły rzemieślnicze oraz prawo kontroli miar i wag w miastach;
* statut nakazywał likwidację cechów rzemieślniczych, chociaż ten punkt pozostał martwy. Nigdy go nie zrealizowano;
* statut ustanawiał wysokie kary za przechowywanie zbiegłych z majątków szlacheckich chłopów;
            Wybór Władysława Jagiełły na króla Polski nie oznaczał dziedziczności dla dynastii Jagiellonów. Aby zapewnić swoim synom władzę w Polsce, Władysław Jagiełło wydał kolejny przywilej w 1430 roku, tzw. przywilej jedlneński. Przywilejem tym zapewnił zatwierdzenie wszystkich przywilejów przez następcę tronu. Wówczas na następcę tronu wybrany został królewicz Władysław. W roku 1433 Władysław Jagiełło potwierdził w Krakowie przywilej jedlneński. W tym przywileju z roku 1433 nazwanym przywilejem jedleńsko – krakowskim Władysław Jagiełło zagwarantował szlachcie i duchowieństwu nietykalność osobistą (zakaz więzienia) bez wyroku sądu danej ziemi – sądu ziemskiego.
            Kolejny przywilej dla szlachty wielkopolskiej wydal Kazimierz Jagiellończyk w obozie pod Cerekwicą – tzw. przywilej cerekwicki. Król zobowiązywał się do:
* decyzje dotyczące spraw państwa oraz zwoływania pospolitego ruszenia muszą być poprzedzone zgodą sejmików ziemskich szlachty;
* szlachta wielkopolska nie będzie pomijana przy obsadzie najwyższych urzędów państwowych;
        W listopadzie tego samego roku król anulował przywilej cerekwicki i wydał nowy w Nieszawie – tzw. cerekwicko – nieszawski, w którym:
* gwarantował szlachcie niewydawanie nowych praw bez zgody sejmików szlacheckich;
* gwarantował nienakładanie nowych podatków
* bez zgody sejmików król nie mógł zwołać pospolitego ruszenia
* zakazano łączenia urzędu starosty z urzędem wojewody i kasztelana;
* potwierdzał prawo wojewodów do ustalania cen maksymalnych na wyroby rzemieślników;
* szlachta małopolska uzyskała prawo do nabywania na własny użytek 3 razy w roku soli bezpośrednio w żupach solnych w Wieliczce i transportowania jej bez opłat celnych;
* szlachta bez ograniczeń mogła handlować na targach miejskich towarami wiejskimi;
              Przywileje nieszawskie stały się zaczątkiem demokracji szlacheckiej.
            W 1492 roku zmarł Kazimierz Jagiellończyk, a jego następca został Jan Olbracht. Przygotowując się do wyprawy przeciwko Turcji został zmuszony na zjeździe w Piotrkowie do wydania kolejnych przywilejów. W 1496 roku wydany został przywilej piotrkowski, który:
* zwalniał szlachtę z opłat celnych w handlu produktami własnego gospodarstwa ( zbożem, towarem leśnym – miodem);
* zakazywał mieszczanom nabywania dóbr ziemskich;
* ograniczał wychodźstwo chłopów ze wsi do jednej osoby w roku (do rzemiosła, służby lub nauki)
* potwierdzał prawo wojewodów do ustalania cen maksymalnych na produkty rzemieślnicze;
* zabraniał zatrudniania w miastach chłopów, którzy nie posiadali potwierdzonej zgody na opuszczenie wsi;
* wprowadzał kontrolę żebraków w celu wyeliminowania spośród nich osób zdolnych do pracy; w ten sposób szlachta zyskiwała nową siłę roboczą;
* wprowadzał zakaz obejmowania urzędów kościelnych przez osoby nie pochodzące ze stanu szlacheckiego;

       W 1504 roku sejm piotrkowski podjął próbę reformy finansów państwa oraz administracji. Przeprowadzono reorganizację urzędów centralnych, zakazano sprzedaży królewszczyzn bez zgody sejmu oraz łączenia wysokich godności duchownych i świeckich.
       W 1505 roku szlachta zebrana w Radomiu na sejmie kontynuowała reformę władzy. Ustalone zostały relacje pomiędzy królem, senatem i izbą poselską. Uporządkowano sprawy sądownicze i częściowo gospodarcze. 3 maja uchwalona została konstytucja Nihil novi.
         Ponieważ prawa ogólne i ustawy publiczne dotyczą nie pojedynczego człowieka, ale ogółu narodu, przeto na tym walnym sejmie radomskim wraz ze wszystkimi królestwa naszego prałatami, radami i posłami ziemskimi za słuszne i sprawiedliwe uznaliśmy, jakoż postanowiliśmy, iż odtąd na potomne czasy n i c n o w e g o (nihil novi) stanowionym być nie ma przez nas i naszych następców, bez wspólnego zezwolenia senatorów i posłów ziemskich, coby było ujmą i ku uciążeniu Rzeczypospolitej, oraz ze szkodą i krzywdą czyjąśkolwiek, tudzież zmierzało ku zmianie prawa ogólnego i wolności publicznej.
       Słowa te stały się podstawą ustroju Rzeczypospolitej. Konstytucja wyraźnie określiła uprawnienia sejmu i wolność stanu szlacheckiego, umacniając jego pozycję kosztem pozycji monarchy, jak i senatu.

         Od wydania przywileju cerekwicko – nieszawskiego wyraźnie wzrosła rola sejmiku ziemskiego. Jego początków należy szukać w zjazdach szlachty w celu rozwiązywania konkretnych problemów. Sejmik szlachecki stał się podstawową instytucją lokalnego samorządu szlacheckiego. Szlachta mogła czynnie uczestniczyć w życiu politycznym państwa, a równocześnie sprawowała kontrolę nad sytuacją społeczności lokalnej. Szlachta posiadała prawo sądzenia ludności zamieszkującej w jej majątku. Sejmiki zbierały się w różnych celach, a w związku z tym można je podzielić w zależności od problematyki, którą się zajmowały:
* sejmiki poselskie – wybierały posłów na sejm
* sejmiki deputackie – przyjmowały relacje posłów szlacheckich, a od 1578 roku wybierały także członków Trybunału Koronnego
* relacyjne – rozliczały posłów po skończonym sejmie;
* elekcyjne – wybierały kandydatów do urzędów sądowych ziemskich;
* gospodarcze – uchwalały lokalne podatki;
* kapturowe – istniały od 1572 roku; obejmowały najwyższą władzę w województwach w wypadku śmierci władcy

© Solmedia 2019

UWAGA! Ten serwis używa cookies i podobnych technologii.

UWAGA! Ten serwis używa cookies i podobnych technologii. Brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza zgodę na to.

Zrozumiałem